QUEER TEORİSİ KİMİN? BİR KAVRAMIN SAHİBİ VAR MI, YOKSA HERKES KENDİ YOLUNA MI BAKIYOR?
Giriş: Bu Teorinin Tapusu Kimin Üzerine?
Arkadaşlar, bugün öyle bir konuyla geldim ki başlığı okuyunca insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Queer teorisinin sahibi kim? Tapusu var mı, varsa noterde mi duruyor? Acaba birileri çıkıp “Bu teoriyi ben buldum, başkasının kullanması için önce benden izin almanız gerekiyor” diyecek mi? Eğer öyleyse akademik dünyanın emlak piyasası düşündüğümüzden çok daha karışık demektir!
Şaka bir yana, queer teorisi gerçekten de insanın alışılmış düşüncelerini sorgulamasına neden olan ilginç bir yaklaşım. Üstelik yalnızca cinsellik veya toplumsal cinsiyet hakkında konuşmuyor; toplumun bize normal, doğal, uygun ve kabul edilebilir diye sunduğu pek çok düşünceyi de masaya yatırıyor.
Mesela küçükken erkek çocuklarına araba, kız çocuklarına oyuncak bebek alınmasını düşünelim. Bir erkek çocuk bebeğiyle oynamak istediğinde aile toplantısı düzenlenmesi, ama aynı çocuğun oyuncak arabasını duvara fırlatması durumunda bunun gayet normal karşılanması size de biraz tuhaf gelmiyor mu? Araba duvara çarpınca sorun yok, bebek kucağa alınca toplumsal alarm sistemi devreye giriyor!
Peki, bu kuralları kim koyuyor? İnsanlar gerçekten kendi istekleriyle mi hareket ediyor, yoksa yıllardır öğrendikleri beklentileri farkında olmadan mı tekrarlıyor?
İşte queer teorisi tam da bu tür soruların peşine düşüyor. Gelin, konuyu akademik terimlerin arasında kaybolmadan, biraz mizah, biraz tarih ve bolca düşünceyle ele alalım.
1. Queer Teorisini Kim Ortaya Çıkardı?
Önce kısa ve net cevap: Queer teorisi tek bir kişinin eseri değildir. Ancak “queer theory” yani “queer teorisi” ifadesini akademik tartışmalarda ortaya atan kişi olarak İtalyan asıllı Amerikalı akademisyen Teresa de Lauretis kabul edilir.
De Lauretis, 1990 yılında Kaliforniya Üniversitesi Santa Cruz kampüsünde düzenlenen bir konferansta bu ifadeyi kullandı. Ardından 1991 yılında differences dergisinde yayımlanan “Queer Theory: Lesbian and Gay Sexualities” başlıklı çalışmasıyla kavramın akademik alanda tanınmasına katkıda bulundu.
Bu noktada önemli bir ayrım var: Bir kavrama isim vermekle o kavramın bütün düşünsel altyapısını tek başına oluşturmak aynı şey değil. Queer teorisi, feminist düşünceden, eşcinsel hakları hareketlerinden, toplumsal cinsiyet araştırmalarından, postyapısalcı felsefeden ve cinselliğin tarihini inceleyen çalışmalardan beslenerek gelişti.
Dolayısıyla Teresa de Lauretis'e kavramın adını ortaya atan kişi olarak özel bir yer vermek doğru olur. Ancak teorinin bütününü yalnızca ona mal etmek, büyük bir düşünsel hareketi tek bir kişinin omuzlarına yüklemek anlamına gelir.
Bu, bir futbol takımının başarısını yalnızca teknik direktöre bağlamaya benzer. Teknik direktör önemlidir ama oyuncular, antrenörler, altyapı ve bazen son dakikada gelen o tuhaf gol de işin içindedir.
Üstelik queer teorisinin gelişiminde Judith Butler, Eve Kosofsky Sedgwick, Michel Foucault, Adrienne Rich, David Halperin ve Michael Warner gibi farklı isimlerin düşünceleri de etkili oldu.
Yani sorumuz “Queer teorisini kim buldu?” ise tek bir isimle cevap vermek eksik kalır. “Queer teorisi kavramını kim ortaya attı?” diye sorarsak Teresa de Lauretis öne çıkar. “Teorinin gelişmesine kimler katkıda bulundu?” diye sorarsak karşımıza geniş ve farklı seslerden oluşan bir düşünce dünyası çıkar.
2. Judith Butler: Toplumsal Cinsiyet Doğuştan Gelen Bir Senaryo mu?
Queer teorisinden söz edip Judith Butler'ı anmamak, kahvaltı masasında çayı unutmak gibi bir şeydir. Elbette herkes çay içmez ama konuya aşina olanların çoğu bu ismi mutlaka duymuştur.
Amerikalı filozof Judith Butler, özellikle 1990 yılında yayımlanan Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity adlı kitabıyla toplumsal cinsiyet tartışmalarında önemli bir yer edindi.
Butler'ın çalışmalarında öne çıkan kavramlardan biri, toplumsal cinsiyetin performatifliğidir. Bu kavram, kişinin toplumsal cinsiyetini yalnızca içinden gelen sabit bir özellik olarak değil, toplumsal normlar içinde tekrarlanan davranışlar, jestler, söylemler ve beklentiler aracılığıyla anlaşılır hâle gelen bir süreç olarak düşünmemizi sağlar.
Burada sık yapılan bir yanlış anlamayı düzeltelim: Performatiflik, insanın her sabah uyanıp “Bugün hangi cinsiyeti canlandırayım?” diye kostüm seçmesi demek değildir. Butler'ın yaklaşımı, toplumsal cinsiyetin yalnızca bilinçli bir rol yapma eylemine indirgenemeyeceğini vurgular.
Örneğin bir erkek çocuğuna sürekli “Erkek adam ağlamaz” denildiğini düşünelim. Çocuk zamanla üzüntüsünü gizlemeyi, yardım istemekten kaçınmayı veya duygularını başka biçimlerde ifade etmeyi öğrenebilir. Bir başka çocuk ise duygularını açıkça ifade ettiği için desteklenebilir.
İki çocuk da aynı biyolojik özelliklere sahip olabilir; ancak çevrelerinden öğrendikleri davranış kalıpları farklılaşabilir.
Buradan şu soru doğuyor: İnsanların nasıl davranması gerektiğine ilişkin beklentiler ne kadar doğal, ne kadarı öğrenilmiş?
Butler'ın yaklaşımını önemli kılan noktalardan biri, bu soruyu yalnızca kadınlık ve erkeklik üzerinden değil, kimliklerin nasıl kurulduğu ve hangi toplumsal normlar tarafından sınırlandırıldığı üzerinden de ele almasıdır.
Elbette Butler'ın fikirleri tartışmasız değildir. Toplumsal cinsiyetin oluşumunda biyolojik, psikolojik, kültürel ve toplumsal etkenlerin nasıl ilişkilendirileceği konusunda farklı görüşler bulunur. Butler'ın çalışmaları da bu tartışmaların merkezinde yer alır.
Ancak onun katkısını anlamak için mutlaka bütün görüşlerine katılmak gerekmez. Bazen bir düşünürün önemi, herkesin kabul ettiği cevaplar vermesinden değil, kimsenin sormadığı soruları gündeme getirmesinden gelir.
3. Eve Kosofsky Sedgwick: İnsanlar Neden Birbirlerinin Hayatını Bu Kadar Merak Ediyor?
Queer teorisinin gelişiminde önemli isimlerden biri de edebiyat eleştirmeni Eve Kosofsky Sedgwick'tir. Özellikle 1990 yılında yayımlanan Epistemology of the Closet adlı eseri, eşcinsellik, heteroseksüellik, kimlik, sır ve toplumsal görünürlük arasındaki ilişkileri incelemesi bakımından etkili olmuştur.
Sedgwick'in çalışmalarının düşündürücü taraflarından biri, insanların cinsel kimlikler hakkında bildiklerini düşündükleri şeyleri nasıl öğrendiklerini ve bu bilgilerin toplumsal ilişkilerde nasıl kullanıldığını sorgulamasıdır.
Günlük hayattan bir örnek verelim.
Bir erkek arkadaş grubunda herkesin sevgilisinden söz ettiğini düşünün. Bir kişi özel hayatını anlatmak istemediğinde hemen sorular başlar:
“Hayırdır, gizli bir şey mi var?”
“Senin de birini bulman lazım artık!”
“Yoksa bize söylemediğin bir şey mi var?”
İnsanların özel hayatına yönelik merakları bazen öyle bir seviyeye gelir ki nüfus müdürlüğü değil, arkadaş grubu çalışıyor sanırsınız!
Buradaki mesele yalnızca insanların meraklı olması değildir. Asıl mesele, belirli bir yaşam biçiminin açıklama gerektirmeden kabul edilmesi, farklı görülen yaşam biçimlerinin ise sürekli açıklama yapmak zorunda bırakılmasıdır.
Heteroseksüel bir kişinin sevgilisinden söz etmesi çoğu ortamda sıradan kabul edilirken eşcinsel bir kişinin sevgilisinden söz etmesi bazen ayrıca bir açıklama, savunma veya tepkiyle karşılaşabilir.
Queer teorisi bu eşitsizliği sorgular: Neden bazı kimlikler kendiliğinden anlaşılır kabul edilirken bazıları sürekli görünür olmak veya kendini açıklamak zorunda kalıyor?
Sedgwick'in çalışmaları, kimliklerin yalnızca bireysel deneyimlerden ibaret olmadığını; bilgi, sessizlik, görünürlük ve güç ilişkileriyle de bağlantılı olduğunu anlamamıza yardımcı olur.
Burada herkesi aynı kefeye koymamak gerekir. Her merak kötü niyetli değildir ve her özel hayat tercihi siyasi bir açıklama olmak zorunda da değildir. İnsanların mahremiyet hakkı, kendilerini ne zaman ve kime anlatacaklarına karar verme özgürlüğünü de içerir.
Giriş: Bu Teorinin Tapusu Kimin Üzerine?
Arkadaşlar, bugün öyle bir konuyla geldim ki başlığı okuyunca insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Queer teorisinin sahibi kim? Tapusu var mı, varsa noterde mi duruyor? Acaba birileri çıkıp “Bu teoriyi ben buldum, başkasının kullanması için önce benden izin almanız gerekiyor” diyecek mi? Eğer öyleyse akademik dünyanın emlak piyasası düşündüğümüzden çok daha karışık demektir!
Şaka bir yana, queer teorisi gerçekten de insanın alışılmış düşüncelerini sorgulamasına neden olan ilginç bir yaklaşım. Üstelik yalnızca cinsellik veya toplumsal cinsiyet hakkında konuşmuyor; toplumun bize normal, doğal, uygun ve kabul edilebilir diye sunduğu pek çok düşünceyi de masaya yatırıyor.
Mesela küçükken erkek çocuklarına araba, kız çocuklarına oyuncak bebek alınmasını düşünelim. Bir erkek çocuk bebeğiyle oynamak istediğinde aile toplantısı düzenlenmesi, ama aynı çocuğun oyuncak arabasını duvara fırlatması durumunda bunun gayet normal karşılanması size de biraz tuhaf gelmiyor mu? Araba duvara çarpınca sorun yok, bebek kucağa alınca toplumsal alarm sistemi devreye giriyor!
Peki, bu kuralları kim koyuyor? İnsanlar gerçekten kendi istekleriyle mi hareket ediyor, yoksa yıllardır öğrendikleri beklentileri farkında olmadan mı tekrarlıyor?
İşte queer teorisi tam da bu tür soruların peşine düşüyor. Gelin, konuyu akademik terimlerin arasında kaybolmadan, biraz mizah, biraz tarih ve bolca düşünceyle ele alalım.
1. Queer Teorisini Kim Ortaya Çıkardı?
Önce kısa ve net cevap: Queer teorisi tek bir kişinin eseri değildir. Ancak “queer theory” yani “queer teorisi” ifadesini akademik tartışmalarda ortaya atan kişi olarak İtalyan asıllı Amerikalı akademisyen Teresa de Lauretis kabul edilir.
De Lauretis, 1990 yılında Kaliforniya Üniversitesi Santa Cruz kampüsünde düzenlenen bir konferansta bu ifadeyi kullandı. Ardından 1991 yılında differences dergisinde yayımlanan “Queer Theory: Lesbian and Gay Sexualities” başlıklı çalışmasıyla kavramın akademik alanda tanınmasına katkıda bulundu.
Bu noktada önemli bir ayrım var: Bir kavrama isim vermekle o kavramın bütün düşünsel altyapısını tek başına oluşturmak aynı şey değil. Queer teorisi, feminist düşünceden, eşcinsel hakları hareketlerinden, toplumsal cinsiyet araştırmalarından, postyapısalcı felsefeden ve cinselliğin tarihini inceleyen çalışmalardan beslenerek gelişti.
Dolayısıyla Teresa de Lauretis'e kavramın adını ortaya atan kişi olarak özel bir yer vermek doğru olur. Ancak teorinin bütününü yalnızca ona mal etmek, büyük bir düşünsel hareketi tek bir kişinin omuzlarına yüklemek anlamına gelir.
Bu, bir futbol takımının başarısını yalnızca teknik direktöre bağlamaya benzer. Teknik direktör önemlidir ama oyuncular, antrenörler, altyapı ve bazen son dakikada gelen o tuhaf gol de işin içindedir.
Üstelik queer teorisinin gelişiminde Judith Butler, Eve Kosofsky Sedgwick, Michel Foucault, Adrienne Rich, David Halperin ve Michael Warner gibi farklı isimlerin düşünceleri de etkili oldu.
Yani sorumuz “Queer teorisini kim buldu?” ise tek bir isimle cevap vermek eksik kalır. “Queer teorisi kavramını kim ortaya attı?” diye sorarsak Teresa de Lauretis öne çıkar. “Teorinin gelişmesine kimler katkıda bulundu?” diye sorarsak karşımıza geniş ve farklı seslerden oluşan bir düşünce dünyası çıkar.
2. Judith Butler: Toplumsal Cinsiyet Doğuştan Gelen Bir Senaryo mu?
Queer teorisinden söz edip Judith Butler'ı anmamak, kahvaltı masasında çayı unutmak gibi bir şeydir. Elbette herkes çay içmez ama konuya aşina olanların çoğu bu ismi mutlaka duymuştur.
Amerikalı filozof Judith Butler, özellikle 1990 yılında yayımlanan Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity adlı kitabıyla toplumsal cinsiyet tartışmalarında önemli bir yer edindi.
Butler'ın çalışmalarında öne çıkan kavramlardan biri, toplumsal cinsiyetin performatifliğidir. Bu kavram, kişinin toplumsal cinsiyetini yalnızca içinden gelen sabit bir özellik olarak değil, toplumsal normlar içinde tekrarlanan davranışlar, jestler, söylemler ve beklentiler aracılığıyla anlaşılır hâle gelen bir süreç olarak düşünmemizi sağlar.
Burada sık yapılan bir yanlış anlamayı düzeltelim: Performatiflik, insanın her sabah uyanıp “Bugün hangi cinsiyeti canlandırayım?” diye kostüm seçmesi demek değildir. Butler'ın yaklaşımı, toplumsal cinsiyetin yalnızca bilinçli bir rol yapma eylemine indirgenemeyeceğini vurgular.
Örneğin bir erkek çocuğuna sürekli “Erkek adam ağlamaz” denildiğini düşünelim. Çocuk zamanla üzüntüsünü gizlemeyi, yardım istemekten kaçınmayı veya duygularını başka biçimlerde ifade etmeyi öğrenebilir. Bir başka çocuk ise duygularını açıkça ifade ettiği için desteklenebilir.
İki çocuk da aynı biyolojik özelliklere sahip olabilir; ancak çevrelerinden öğrendikleri davranış kalıpları farklılaşabilir.
Buradan şu soru doğuyor: İnsanların nasıl davranması gerektiğine ilişkin beklentiler ne kadar doğal, ne kadarı öğrenilmiş?
Butler'ın yaklaşımını önemli kılan noktalardan biri, bu soruyu yalnızca kadınlık ve erkeklik üzerinden değil, kimliklerin nasıl kurulduğu ve hangi toplumsal normlar tarafından sınırlandırıldığı üzerinden de ele almasıdır.
Elbette Butler'ın fikirleri tartışmasız değildir. Toplumsal cinsiyetin oluşumunda biyolojik, psikolojik, kültürel ve toplumsal etkenlerin nasıl ilişkilendirileceği konusunda farklı görüşler bulunur. Butler'ın çalışmaları da bu tartışmaların merkezinde yer alır.
Ancak onun katkısını anlamak için mutlaka bütün görüşlerine katılmak gerekmez. Bazen bir düşünürün önemi, herkesin kabul ettiği cevaplar vermesinden değil, kimsenin sormadığı soruları gündeme getirmesinden gelir.
3. Eve Kosofsky Sedgwick: İnsanlar Neden Birbirlerinin Hayatını Bu Kadar Merak Ediyor?
Queer teorisinin gelişiminde önemli isimlerden biri de edebiyat eleştirmeni Eve Kosofsky Sedgwick'tir. Özellikle 1990 yılında yayımlanan Epistemology of the Closet adlı eseri, eşcinsellik, heteroseksüellik, kimlik, sır ve toplumsal görünürlük arasındaki ilişkileri incelemesi bakımından etkili olmuştur.
Sedgwick'in çalışmalarının düşündürücü taraflarından biri, insanların cinsel kimlikler hakkında bildiklerini düşündükleri şeyleri nasıl öğrendiklerini ve bu bilgilerin toplumsal ilişkilerde nasıl kullanıldığını sorgulamasıdır.
Günlük hayattan bir örnek verelim.
Bir erkek arkadaş grubunda herkesin sevgilisinden söz ettiğini düşünün. Bir kişi özel hayatını anlatmak istemediğinde hemen sorular başlar:
“Hayırdır, gizli bir şey mi var?”
“Senin de birini bulman lazım artık!”
“Yoksa bize söylemediğin bir şey mi var?”
İnsanların özel hayatına yönelik merakları bazen öyle bir seviyeye gelir ki nüfus müdürlüğü değil, arkadaş grubu çalışıyor sanırsınız!
Buradaki mesele yalnızca insanların meraklı olması değildir. Asıl mesele, belirli bir yaşam biçiminin açıklama gerektirmeden kabul edilmesi, farklı görülen yaşam biçimlerinin ise sürekli açıklama yapmak zorunda bırakılmasıdır.
Heteroseksüel bir kişinin sevgilisinden söz etmesi çoğu ortamda sıradan kabul edilirken eşcinsel bir kişinin sevgilisinden söz etmesi bazen ayrıca bir açıklama, savunma veya tepkiyle karşılaşabilir.
Queer teorisi bu eşitsizliği sorgular: Neden bazı kimlikler kendiliğinden anlaşılır kabul edilirken bazıları sürekli görünür olmak veya kendini açıklamak zorunda kalıyor?
Sedgwick'in çalışmaları, kimliklerin yalnızca bireysel deneyimlerden ibaret olmadığını; bilgi, sessizlik, görünürlük ve güç ilişkileriyle de bağlantılı olduğunu anlamamıza yardımcı olur.
Burada herkesi aynı kefeye koymamak gerekir. Her merak kötü niyetli değildir ve her özel hayat tercihi siyasi bir açıklama olmak zorunda da değildir. İnsanların mahremiyet hakkı, kendilerini ne zaman ve kime anlatacaklarına karar verme özgürlüğünü de içerir.