Sena
New member
Bu noktada queer teorinin her toplumsal sorunu tek başına açıklayan evrensel bir anahtar olmadığını vurgulamak gerekir. Ekonomi, sınıf, ırkçılık, engellilik, din, göçmenlik ve yaş gibi unsurlar insanların deneyimlerini farklı biçimlerde etkiler. Bir kişinin yaşadığı ayrımcılık yalnızca cinsiyet kimliğiyle veya cinsel yönelimiyle açıklanamayabilir.
Bu nedenle kesişimsellik yaklaşımı da önemlidir. Kimberlé Crenshaw'ın 1989 yılında geliştirdiği kesişimsellik kavramı, farklı eşitsizlik biçimlerinin birbirinden bağımsız işlemeyebileceğini göstermeye yardımcı olur. Örneğin aynı cinsiyet kimliğine sahip iki insan, ekonomik durumları, etnik kökenleri veya engellilik deneyimleri nedeniyle toplumsal hayatta farklı engellerle karşılaşabilir.
İnsanların hayatlarını anlamak için tek bir etikete değil, birbirine bağlanan koşullara bakmamız gerekir.
8. BÖLÜM: TÜRKİYE'DE GÜNDELİK HAYAT VE QUEER BAKIŞ AÇISI
Etkinlik sona ermek üzereyken Türkiye'deki gündelik yaşam üzerine konuşmaya başladık.
Ailelerin evlilik beklentileri, mahalle baskısı, okul ortamındaki cinsiyet rolleri, iş yaşamındaki ayrımcılık ve sosyal medyada kimliklerin tartışılma biçimi, katılımcıların örnek verdiği konular arasındaydı.
Bir genç, çocukluğundan beri erkeklerin belirli meslekleri seçmesi gerektiğini duyduğunu anlattı. Başka bir katılımcı, kadınların aile içinde duygusal sorumlulukları üstlenmesinin çoğu zaman doğal kabul edildiğini söyledi. Bir başkası ise cinsel yönelimi veya cinsiyet kimliği nedeniyle kendisini ailesine anlatmanın güç olabileceğini belirtti.
Bu deneyimlerin hepsi aynı değildi. Türkiye'nin farklı bölgelerinde, farklı kuşaklarda ve farklı toplumsal çevrelerde beklentiler değişebilir. Dolayısıyla tek bir aileyi, şehri veya topluluğu bütün ülkenin temsilcisi gibi görmek doğru olmaz.
Yine de gündelik yaşamda tekrarlanan bazı soruların ne kadar güçlü toplumsal mesajlar taşıdığını fark edebiliriz.
Bir erkek çocuğuna neden sürekli güçlü olması söylenir? Bir kız çocuğunun meslek seçiminde neden evlilik ve aile sorumlulukları daha baştan hesaba katılır? Bir insanın özel hayatı neden zaman zaman başkalarının değerlendirmesine açık bir konu gibi görülür?
Queer teori, bu soruları sorarken yalnızca kimliklerin çeşitliliğine odaklanmaz; toplumsal kurumların, dilin ve gündelik alışkanlıkların kimlikleri nasıl şekillendirdiğini de inceler.
Örneğin aile içinde kullanılan “Erkek adam dediğin…” veya “Kadın dediğin…” gibi ifadeler, belirli davranışları cinsiyetin doğal sonucuymuş gibi sunabilir. Bu cümleler bazen şaka amacıyla söylenir, bazen de iyi niyetli bir tavsiye olarak görülür. Ancak tekrarlandıklarında insanların hangi davranışları kendilerine yakıştırabileceklerini etkileyebilirler.
Burada önemli olan, aileleri veya kültürel gelenekleri bütünüyle suçlamak değildir. Her toplumun kendi tarihsel koşulları vardır ve insanlar bu koşullar içinde farklı biçimlerde yaşar. Asıl mesele, geleneklerin veya alışkanlıkların bireylerin seçeneklerini gereksiz yere daraltıp daraltmadığını sorgulamaktır.
Bir toplumun güçlü olması, herkesin aynı hayatı yaşamasına mı bağlıdır, yoksa farklı hayatların bir arada var olabilmesine mi?
9. BÖLÜM: KÜÇÜK DEĞİŞİKLİKLER, BÜYÜK SORULAR
Etkinlikten sonra kütüphaneye geri döndük. Başlangıçta bulduğumuz defter hâlâ masanın üzerindeydi. Sayfalarını çevirdiğimde son bölümde başka bir cümle gördüm:
“Belki de insan olmak, başkalarının bizim için hazırladığı hikâyeyi yeniden yazabilmektir.”
Bu cümlenin kime ait olduğunu hâlâ bilmiyordum. Ama o gün konuştuğumuz konularla beklenmedik biçimde örtüşüyordu.
Queer teori, gündelik hayatta uygulanabilecek bazı sorular sunabilir. Bir arkadaşımız kendisini anlattığında onu hemen bir kategoriye yerleştirmek yerine ne demek istediğini dinleyebiliriz. Bir ortamda cinsiyet üzerinden yapılan bir şakanın herkesi aynı şekilde etkilemediğini fark edebiliriz. Bir kurumda kullanılan formların veya kuralların farklı insanları dışarıda bırakıp bırakmadığını inceleyebiliriz.
Bunlar tek başına toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldırmaz. Ancak insanların birbirleriyle kurduğu ilişkilerde daha dikkatli ve adil davranmalarına katkı sağlayabilir.
Bununla birlikte herkesin kimliğini açıklamak zorunda olmadığını da unutmamak gerekir. Bir insanın özel hayatına ilişkin bilgi vermemesi, kendisini tanımlamak istememesi veya belirli bir etiketi benimsememesi saygısızlık olarak değerlendirilmemelidir. Kimlik hakkında konuşmanın amacı insanları sorguya çekmek değil, onların kendi deneyimlerini ifade edebilecekleri alanları genişletmektir.
Mert, etkinlikte hazırladığı notları toplarken şunu söyledi:
“Başlangıçta bu konuyu yalnızca bir kavramı açıklamak olarak görüyordum. Şimdi bunun kurumların nasıl çalıştığını ve insanların hangi engellerle karşılaştığını anlamakla da ilgili olduğunu düşünüyorum.”
Deniz gülümsedi.
“Ben de yalnızca dinlemenin yeterli olduğunu sanıyordum. Bazen değişiklik yapabilmek için somut bir plan gerekiyor.”
Birbirlerinden farklı yaklaşımları vardı. Fakat ikisi de sohbet boyunca düşüncelerini değiştirmişti. Belki öğrenmenin en değerli tarafı buydu: Kendi görüşümüzü kaybetmeden başka birinin deneyiminden etkilenebilmek.
10. BÖLÜM: SON SAYFA SİZİN
Kütüphaneden ayrılırken defteri yerine koydum. Artık ilk sayfadaki “İnsan, kendisine öğretilen kişi olmak zorunda mı?” sorusu bana yalnızca bireysel kimliklerle ilgili görünmüyordu.
Bu soru, eğitim sistemini, aile ilişkilerini, çalışma hayatını, medyayı ve toplumun normal kabul ettiği davranışları da ilgilendiriyordu.
Queer teori bize insanların kimliklerini nasıl yaşadıklarını, toplumsal normların nasıl oluştuğunu ve bazı yaşam biçimlerinin neden daha fazla kabul gördüğünü sorgulamak için bir çerçeve sunar. Kimliklerin değişmez ve herkes için aynı anlama gelen kategoriler olduğu varsayımını eleştirir. Toplumun görünmez kurallarını incelemeye, dışlanma biçimlerini fark etmeye ve farklı deneyimleri anlamaya yardımcı olur.
Ancak queer teoriyi anlamak, herkesin aynı görüşü benimsemesini gerektirmez. Kavramları öğrenmek, eleştirileri değerlendirmek ve farklı deneyimleri dinlemek yeterince anlamlı başlangıçlardır.
Hikâyenin sonunda size birkaç soru bırakmak istiyorum:
- Çocukluğunuzda sırf kız veya erkek olduğunuz için yapmanız ya da yapmamanız gerektiği söylenen şeyler oldu mu?
- Bugün doğal kabul ettiğiniz hangi toplumsal kuralların aslında öğrenilmiş olabileceğini düşünüyorsunuz?
- Bir insanı tanımadan önce onun kimliği hakkında varsayımlarda bulunduğunuzu hiç fark ettiniz mi?
- Empati kurmakla somut bir çözüm geliştirmek arasında nasıl bir ilişki görüyorsunuz?
- Farklı yaşam biçimlerine daha açık bir toplum oluşturmak için ailede, okulda veya iş yerinde hangi küçük değişiklikler yapılabilir?
Bu soruların tek bir doğru cevabı olmayabilir. Zaten amacımız herkesi aynı sonuca ulaştırmak değil, düşünme alanımızı genişletmek.
Belki de queer teori üzerine yapılabilecek en anlamlı tartışma, bir başkasına hangi kimliğe sahip olması gerektiğini söylemekten vazgeçip onun kendi hikâyesini nasıl anlattığını dinlemekle başlar.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge, 1990.
- Sedgwick, Eve Kosofsky. Epistemology of the Closet. University of California Press, 1990.
- de Lauretis, Teresa. “Queer Theory: Lesbian and Gay Sexualities.” Differences, 1991. (1990 yılında düzenlenen konferansın ardından yayımlanan özel sayı.)
- Crenshaw, Kimberlé. “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex.” University of Chicago Legal Forum, 1989.
Bu eserler, queer teorinin temel tartışmalarını, toplumsal cinsiyet normlarını ve kimliklerin toplumsal bağlamda nasıl ele alındığını daha ayrıntılı incelemek isteyenler için başlangıç noktaları sunar.
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yapHikâyenin ana çatışmasını belirginleştir
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yap
Hikâyenin ana çatışmasını belirginleştir
Forum katılımını finalde daha etkili çağır
Bu nedenle kesişimsellik yaklaşımı da önemlidir. Kimberlé Crenshaw'ın 1989 yılında geliştirdiği kesişimsellik kavramı, farklı eşitsizlik biçimlerinin birbirinden bağımsız işlemeyebileceğini göstermeye yardımcı olur. Örneğin aynı cinsiyet kimliğine sahip iki insan, ekonomik durumları, etnik kökenleri veya engellilik deneyimleri nedeniyle toplumsal hayatta farklı engellerle karşılaşabilir.
İnsanların hayatlarını anlamak için tek bir etikete değil, birbirine bağlanan koşullara bakmamız gerekir.
8. BÖLÜM: TÜRKİYE'DE GÜNDELİK HAYAT VE QUEER BAKIŞ AÇISI
Etkinlik sona ermek üzereyken Türkiye'deki gündelik yaşam üzerine konuşmaya başladık.
Ailelerin evlilik beklentileri, mahalle baskısı, okul ortamındaki cinsiyet rolleri, iş yaşamındaki ayrımcılık ve sosyal medyada kimliklerin tartışılma biçimi, katılımcıların örnek verdiği konular arasındaydı.
Bir genç, çocukluğundan beri erkeklerin belirli meslekleri seçmesi gerektiğini duyduğunu anlattı. Başka bir katılımcı, kadınların aile içinde duygusal sorumlulukları üstlenmesinin çoğu zaman doğal kabul edildiğini söyledi. Bir başkası ise cinsel yönelimi veya cinsiyet kimliği nedeniyle kendisini ailesine anlatmanın güç olabileceğini belirtti.
Bu deneyimlerin hepsi aynı değildi. Türkiye'nin farklı bölgelerinde, farklı kuşaklarda ve farklı toplumsal çevrelerde beklentiler değişebilir. Dolayısıyla tek bir aileyi, şehri veya topluluğu bütün ülkenin temsilcisi gibi görmek doğru olmaz.
Yine de gündelik yaşamda tekrarlanan bazı soruların ne kadar güçlü toplumsal mesajlar taşıdığını fark edebiliriz.
Bir erkek çocuğuna neden sürekli güçlü olması söylenir? Bir kız çocuğunun meslek seçiminde neden evlilik ve aile sorumlulukları daha baştan hesaba katılır? Bir insanın özel hayatı neden zaman zaman başkalarının değerlendirmesine açık bir konu gibi görülür?
Queer teori, bu soruları sorarken yalnızca kimliklerin çeşitliliğine odaklanmaz; toplumsal kurumların, dilin ve gündelik alışkanlıkların kimlikleri nasıl şekillendirdiğini de inceler.
Örneğin aile içinde kullanılan “Erkek adam dediğin…” veya “Kadın dediğin…” gibi ifadeler, belirli davranışları cinsiyetin doğal sonucuymuş gibi sunabilir. Bu cümleler bazen şaka amacıyla söylenir, bazen de iyi niyetli bir tavsiye olarak görülür. Ancak tekrarlandıklarında insanların hangi davranışları kendilerine yakıştırabileceklerini etkileyebilirler.
Burada önemli olan, aileleri veya kültürel gelenekleri bütünüyle suçlamak değildir. Her toplumun kendi tarihsel koşulları vardır ve insanlar bu koşullar içinde farklı biçimlerde yaşar. Asıl mesele, geleneklerin veya alışkanlıkların bireylerin seçeneklerini gereksiz yere daraltıp daraltmadığını sorgulamaktır.
Bir toplumun güçlü olması, herkesin aynı hayatı yaşamasına mı bağlıdır, yoksa farklı hayatların bir arada var olabilmesine mi?
9. BÖLÜM: KÜÇÜK DEĞİŞİKLİKLER, BÜYÜK SORULAR
Etkinlikten sonra kütüphaneye geri döndük. Başlangıçta bulduğumuz defter hâlâ masanın üzerindeydi. Sayfalarını çevirdiğimde son bölümde başka bir cümle gördüm:
“Belki de insan olmak, başkalarının bizim için hazırladığı hikâyeyi yeniden yazabilmektir.”
Bu cümlenin kime ait olduğunu hâlâ bilmiyordum. Ama o gün konuştuğumuz konularla beklenmedik biçimde örtüşüyordu.
Queer teori, gündelik hayatta uygulanabilecek bazı sorular sunabilir. Bir arkadaşımız kendisini anlattığında onu hemen bir kategoriye yerleştirmek yerine ne demek istediğini dinleyebiliriz. Bir ortamda cinsiyet üzerinden yapılan bir şakanın herkesi aynı şekilde etkilemediğini fark edebiliriz. Bir kurumda kullanılan formların veya kuralların farklı insanları dışarıda bırakıp bırakmadığını inceleyebiliriz.
Bunlar tek başına toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldırmaz. Ancak insanların birbirleriyle kurduğu ilişkilerde daha dikkatli ve adil davranmalarına katkı sağlayabilir.
Bununla birlikte herkesin kimliğini açıklamak zorunda olmadığını da unutmamak gerekir. Bir insanın özel hayatına ilişkin bilgi vermemesi, kendisini tanımlamak istememesi veya belirli bir etiketi benimsememesi saygısızlık olarak değerlendirilmemelidir. Kimlik hakkında konuşmanın amacı insanları sorguya çekmek değil, onların kendi deneyimlerini ifade edebilecekleri alanları genişletmektir.
Mert, etkinlikte hazırladığı notları toplarken şunu söyledi:
“Başlangıçta bu konuyu yalnızca bir kavramı açıklamak olarak görüyordum. Şimdi bunun kurumların nasıl çalıştığını ve insanların hangi engellerle karşılaştığını anlamakla da ilgili olduğunu düşünüyorum.”
Deniz gülümsedi.
“Ben de yalnızca dinlemenin yeterli olduğunu sanıyordum. Bazen değişiklik yapabilmek için somut bir plan gerekiyor.”
Birbirlerinden farklı yaklaşımları vardı. Fakat ikisi de sohbet boyunca düşüncelerini değiştirmişti. Belki öğrenmenin en değerli tarafı buydu: Kendi görüşümüzü kaybetmeden başka birinin deneyiminden etkilenebilmek.
10. BÖLÜM: SON SAYFA SİZİN
Kütüphaneden ayrılırken defteri yerine koydum. Artık ilk sayfadaki “İnsan, kendisine öğretilen kişi olmak zorunda mı?” sorusu bana yalnızca bireysel kimliklerle ilgili görünmüyordu.
Bu soru, eğitim sistemini, aile ilişkilerini, çalışma hayatını, medyayı ve toplumun normal kabul ettiği davranışları da ilgilendiriyordu.
Queer teori bize insanların kimliklerini nasıl yaşadıklarını, toplumsal normların nasıl oluştuğunu ve bazı yaşam biçimlerinin neden daha fazla kabul gördüğünü sorgulamak için bir çerçeve sunar. Kimliklerin değişmez ve herkes için aynı anlama gelen kategoriler olduğu varsayımını eleştirir. Toplumun görünmez kurallarını incelemeye, dışlanma biçimlerini fark etmeye ve farklı deneyimleri anlamaya yardımcı olur.
Ancak queer teoriyi anlamak, herkesin aynı görüşü benimsemesini gerektirmez. Kavramları öğrenmek, eleştirileri değerlendirmek ve farklı deneyimleri dinlemek yeterince anlamlı başlangıçlardır.
Hikâyenin sonunda size birkaç soru bırakmak istiyorum:
- Çocukluğunuzda sırf kız veya erkek olduğunuz için yapmanız ya da yapmamanız gerektiği söylenen şeyler oldu mu?
- Bugün doğal kabul ettiğiniz hangi toplumsal kuralların aslında öğrenilmiş olabileceğini düşünüyorsunuz?
- Bir insanı tanımadan önce onun kimliği hakkında varsayımlarda bulunduğunuzu hiç fark ettiniz mi?
- Empati kurmakla somut bir çözüm geliştirmek arasında nasıl bir ilişki görüyorsunuz?
- Farklı yaşam biçimlerine daha açık bir toplum oluşturmak için ailede, okulda veya iş yerinde hangi küçük değişiklikler yapılabilir?
Bu soruların tek bir doğru cevabı olmayabilir. Zaten amacımız herkesi aynı sonuca ulaştırmak değil, düşünme alanımızı genişletmek.
Belki de queer teori üzerine yapılabilecek en anlamlı tartışma, bir başkasına hangi kimliğe sahip olması gerektiğini söylemekten vazgeçip onun kendi hikâyesini nasıl anlattığını dinlemekle başlar.
Kaynaklar ve ileri okuma
- Butler, Judith. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. Routledge, 1990.
- Sedgwick, Eve Kosofsky. Epistemology of the Closet. University of California Press, 1990.
- de Lauretis, Teresa. “Queer Theory: Lesbian and Gay Sexualities.” Differences, 1991. (1990 yılında düzenlenen konferansın ardından yayımlanan özel sayı.)
- Crenshaw, Kimberlé. “Demarginalizing the Intersection of Race and Sex.” University of Chicago Legal Forum, 1989.
Bu eserler, queer teorinin temel tartışmalarını, toplumsal cinsiyet normlarını ve kimliklerin toplumsal bağlamda nasıl ele alındığını daha ayrıntılı incelemek isteyenler için başlangıç noktaları sunar.
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yapHikâyenin ana çatışmasını belirginleştir
Başlangıcı daha kişisel ve samimi yap
Hikâyenin ana çatışmasını belirginleştir
Forum katılımını finalde daha etkili çağır