“Pekiştirir” Ne Demek? Günlük Hayatta ve Farklı Alanlarda Kullanımı
“Pekiştirir” kelimesiyle bir cümlede karşılaşıp “Burada tam olarak ne anlatılmak isteniyor?” diye düşündüğünüz olduysa yalnız değilsiniz. Kelime aslında günlük Türkçede oldukça sık kullanılıyor; ancak kullanıldığı yere göre anlamının tonu değişebiliyor. “Bu davranışı pekiştirir”, “öğrendiklerini pekiştirir”, “ilişkiyi pekiştirir” veya “söylediklerini pekiştirir” dediğimizde aynı temel fikirden söz ediyoruz: Bir şeyi daha güçlü, kalıcı, belirgin veya etkili hâle getirmek.
Türk Dil Kurumunun sözlük sisteminde “pekiştirme”, “pekiştirmek işi” olarak açıklanır. TDK ayrıca Türkçede anlamı güçlendiren pekiştirmeli yapıların önemli bir kullanım alanı olduğunu belirtir. Örneğin “kapkara”, “masmavi”, “sapasağlam” ve “apaçık” gibi kelimelerde anlamın yoğunluğu artırılır. Türk Dil Kurumu+1
Fakat “pekiştirir” yalnızca dilbilgisiyle ilgili bir sözcük değildir. Eğitimden psikolojiye, iş hayatından ilişkilerimize kadar oldukça geniş bir kullanım alanı vardır.
“Pekiştirir” Kelimesinin Temel Anlamı Nedir?
“Pekiştirir”, pekiştirmek fiilinin üçüncü tekil şahıs çekimidir. En basit hâliyle “güçlendirir”, “sağlamlaştırır”, “daha kalıcı hâle getirir” veya “etkisini artırır” anlamlarına gelir.
Örneğin:
“Tekrar yapmak bilgiyi pekiştirir.”
Burada anlatılmak istenen, tekrarın öğrenilen bilginin zihinde daha sağlam yerleşmesine yardımcı olmasıdır.
“Bu konuşma aralarındaki güveni pekiştirir.”
Bu cümlede ise fiziksel bir güçlendirme yoktur. Güven duygusunun daha sağlam hâle gelmesinden söz edilir.
“Başarının ödüllendirilmesi bu davranışı pekiştirir.”
Buradaysa kelime psikoloji alanındaki daha teknik anlamına yaklaşır.
Dolayısıyla “pekiştirir” kelimesini gördüğümüzde yalnızca “artırır” diye düşünmek bazen eksik kalabilir. Asıl mesele, mevcut bir şeyin gücünü veya devam etme ihtimalini artırmaktır.
Günlük Hayattan Basit Örneklerle “Pekiştirir”
Kelimenin anlamını kavramanın en kolay yollarından biri gerçek hayattan örneklere bakmak.
Bir öğrenci sınava hazırlanırken aynı konuyu birkaç gün arayla tekrar ediyor. İlk okumada öğrendiği bilgi zaman içinde zayıflayabilir. Tekrar, bilgiyi yeniden hatırlamasını sağlayarak öğrenmeyi destekler. Bu nedenle “Tekrar yapmak öğrenmeyi pekiştirir” denebilir.
Bir arkadaşınız zor bir döneminizde sizi dinliyor ve ihtiyaç duyduğunuzda yanınızda oluyor. Bu davranış, aranızdaki güveni pekiştirebilir.
Bir çalışan başarılı bir proje tamamlıyor ve yöneticisinden somut, zamanında bir takdir alıyor. Bu durum çalışanın benzer davranışları sürdürmesini teşvik edebilir.
Bir çocuk odasını topladıktan sonra olumlu geri bildirim alıyor. Çocuk ilerleyen günlerde odasını toplama davranışını daha sık gösterebilir.
Bu örneklerin ortak noktası şu: Ortada zaten var olan bir davranış, bilgi, duygu veya ilişki bulunuyor ve gerçekleşen başka bir şey onun daha güçlü hâle gelmesine katkıda bulunuyor.
Psikolojide “Pekiştirir” Ne Anlama Gelir?
Kelimenin en ilginç kullanımlarından biri psikolojidedir. Davranış bilimlerinde “reinforcement”, yani pekiştirme, belirli bir davranışın gelecekte ortaya çıkma olasılığını artıran sonuçlarla ilişkilidir. Amerikan Psikoloji Birliği'nin tanımında da pekiştirme, bir davranışın görülme sıklığını veya ortaya çıkma ihtimalini artıran süreç olarak açıklanır. APA Psikoloji Sözlüğü
Burada önemli bir ayrıntı var: Pekiştirme ile ödül aynı şey değildir.
Bir şeyin “ödül gibi” görünmesi, onun mutlaka pekiştirici olduğu anlamına gelmez. Bir sonuç, davranışın gelecekte artmasına yol açıyorsa davranış bilimleri açısından pekiştirme işlevi görebilir.
Örneğin bir çalışan yaptığı işi tamamladıktan sonra yöneticisinden takdir görüyor ve daha sonra benzer görevlerde daha fazla sorumluluk alıyorsa, takdir bu davranışın sürmesini pekiştirmiş olabilir.
Amerikan Psikoloji Birliğinin açıklamasında olumlu pekiştirme, bir davranışın ardından olumlu bir uyaran veya durumun ortaya çıkmasıyla o davranışın gerçekleşme olasılığının artması şeklinde tanımlanır. APA Psikoloji Sözlüğü
Bu ayrım günlük hayatta da oldukça işe yarıyor. Çünkü “Bunu ödüllendirdim” demek ile “Bu davranışı pekiştirdim” demek arasında önemli bir fark bulunuyor. Birincisi niyeti, ikincisi ise davranış üzerindeki sonucu vurguluyor.
Olumlu ve Olumsuz Pekiştirme Neden Karıştırılıyor?
Burada sık yapılan bir hata var. Psikolojide “olumlu” ve “olumsuz” kelimeleri doğrudan “iyi” ve “kötü” anlamına gelmez.
Olumlu pekiştirmede davranışın ardından bir şey eklenir ve davranışın tekrar ortaya çıkma ihtimali artar.
Örneğin bir öğrenci ödevini düzenli yaptığında öğretmeninden takdir alıyor ve öğrenci zaman içinde ödevlerini daha düzenli yapıyorsa, takdir olumlu pekiştirme işlevi görebilir.
Olumsuz pekiştirmede ise rahatsız edici bir durumun ortadan kalkması davranışın tekrarını artırabilir. IUPAC'ın psikoloji terminolojisindeki açıklaması da olumlu pekiştirmeyi arzu edilen bir uyaranın kullanılması, olumsuz pekiştirmeyi ise olumsuz bir uyaranın kaldırılması üzerinden açıklar. Goldbook
Dolayısıyla “olumsuz pekiştirme” cezalandırma demek değildir. Bu ayrım özellikle psikoloji hakkında internette yapılan tartışmalarda gözden kaçıyor.
Gerçek Hayatta Pekiştirme Nasıl Çalışıyor?
Bunu yalnızca sınıf ortamında düşünmemek gerekiyor. İnsan davranışlarının önemli bir kısmı sosyal çevreyle bağlantılı.
Albert Bandura'nın sosyal öğrenme yaklaşımı, insanların yalnızca kendi deneyimlerinden değil, başkalarının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını gözlemleyerek de öğrendiğini vurgular. OpenStax'ın psikoloji kaynağında aktarıldığı üzere insanlar bir davranışın ödüllendirildiğini veya cezalandırıldığını gözlemleyerek o davranışı taklit etme ya da ondan kaçınma eğilimi geliştirebilir. OpenStax
Bunun forum kültürü açısından da ilginç bir karşılığı var.
Bir forumda ayrıntılı ve saygılı cevaplar sürekli olarak olumlu karşılanıyorsa, insanlar zaman içinde daha kaliteli cevaplar yazmaya yönelebilir. Buna karşılık saldırgan, alaycı veya düşük kaliteli içerikler sürekli daha fazla dikkat çekiyorsa, istemeden o davranışların görünürlüğünü artırabiliriz.
Burada “pekiştirmek” yalnızca bilinçli bir eylem değildir. Bir davranışa verdiğimiz tepki de o davranışın gelecekteki seyrini etkileyebilir.
Erkeklerin ve Kadınların “Pekiştirme” Konusuna Bakışı Farklı mı?
Bu konuda “erkekler sonuç odaklıdır, kadınlar duygusal yaklaşır” şeklinde kesin hükümler vermek kolay ama bilimsel açıdan fazla genelleyici olur. İnsanların davranışları cinsiyetten çok kişilik, yetişme tarzı, kültür, yaş, eğitim, ilişki biçimi ve içinde bulunulan koşullarla şekillenebilir.
Bununla birlikte günlük iletişimde farklı beklentilerin ortaya çıktığını gözlemlemek mümkün.
Bir kişi “Yaptığın iş gerçekten iyi olmuş” şeklinde somut bir geri bildirime daha fazla değer verebilir. Başka biri ise aynı cümlenin yanında “Bunu yaparken gösterdiğin emeği fark ettim” denmesini daha anlamlı bulabilir.
Bunları doğrudan erkek-kadın ayrımı olarak değerlendirmek yerine sonuç odaklı ve ilişki odaklı geri bildirim arasındaki fark olarak görmek daha sağlıklı.
Örneğin iş hayatında bir çalışan için “Proje hedeflenen tarihten iki gün önce tamamlandı” ifadesi güçlü bir pekiştirici olabilir. Başka bir çalışan için “Ekibin yükünü ciddi biçimde azalttın” ifadesi daha anlamlı olabilir.
İki yaklaşım birbirinin karşıtı değildir. Hatta en etkili geri bildirim çoğu zaman ikisini birleştirir:
“Pekiştirir” kelimesiyle bir cümlede karşılaşıp “Burada tam olarak ne anlatılmak isteniyor?” diye düşündüğünüz olduysa yalnız değilsiniz. Kelime aslında günlük Türkçede oldukça sık kullanılıyor; ancak kullanıldığı yere göre anlamının tonu değişebiliyor. “Bu davranışı pekiştirir”, “öğrendiklerini pekiştirir”, “ilişkiyi pekiştirir” veya “söylediklerini pekiştirir” dediğimizde aynı temel fikirden söz ediyoruz: Bir şeyi daha güçlü, kalıcı, belirgin veya etkili hâle getirmek.
Türk Dil Kurumunun sözlük sisteminde “pekiştirme”, “pekiştirmek işi” olarak açıklanır. TDK ayrıca Türkçede anlamı güçlendiren pekiştirmeli yapıların önemli bir kullanım alanı olduğunu belirtir. Örneğin “kapkara”, “masmavi”, “sapasağlam” ve “apaçık” gibi kelimelerde anlamın yoğunluğu artırılır. Türk Dil Kurumu+1
Fakat “pekiştirir” yalnızca dilbilgisiyle ilgili bir sözcük değildir. Eğitimden psikolojiye, iş hayatından ilişkilerimize kadar oldukça geniş bir kullanım alanı vardır.
“Pekiştirir” Kelimesinin Temel Anlamı Nedir?
“Pekiştirir”, pekiştirmek fiilinin üçüncü tekil şahıs çekimidir. En basit hâliyle “güçlendirir”, “sağlamlaştırır”, “daha kalıcı hâle getirir” veya “etkisini artırır” anlamlarına gelir.
Örneğin:
“Tekrar yapmak bilgiyi pekiştirir.”
Burada anlatılmak istenen, tekrarın öğrenilen bilginin zihinde daha sağlam yerleşmesine yardımcı olmasıdır.
“Bu konuşma aralarındaki güveni pekiştirir.”
Bu cümlede ise fiziksel bir güçlendirme yoktur. Güven duygusunun daha sağlam hâle gelmesinden söz edilir.
“Başarının ödüllendirilmesi bu davranışı pekiştirir.”
Buradaysa kelime psikoloji alanındaki daha teknik anlamına yaklaşır.
Dolayısıyla “pekiştirir” kelimesini gördüğümüzde yalnızca “artırır” diye düşünmek bazen eksik kalabilir. Asıl mesele, mevcut bir şeyin gücünü veya devam etme ihtimalini artırmaktır.
Günlük Hayattan Basit Örneklerle “Pekiştirir”
Kelimenin anlamını kavramanın en kolay yollarından biri gerçek hayattan örneklere bakmak.
Bir öğrenci sınava hazırlanırken aynı konuyu birkaç gün arayla tekrar ediyor. İlk okumada öğrendiği bilgi zaman içinde zayıflayabilir. Tekrar, bilgiyi yeniden hatırlamasını sağlayarak öğrenmeyi destekler. Bu nedenle “Tekrar yapmak öğrenmeyi pekiştirir” denebilir.
Bir arkadaşınız zor bir döneminizde sizi dinliyor ve ihtiyaç duyduğunuzda yanınızda oluyor. Bu davranış, aranızdaki güveni pekiştirebilir.
Bir çalışan başarılı bir proje tamamlıyor ve yöneticisinden somut, zamanında bir takdir alıyor. Bu durum çalışanın benzer davranışları sürdürmesini teşvik edebilir.
Bir çocuk odasını topladıktan sonra olumlu geri bildirim alıyor. Çocuk ilerleyen günlerde odasını toplama davranışını daha sık gösterebilir.
Bu örneklerin ortak noktası şu: Ortada zaten var olan bir davranış, bilgi, duygu veya ilişki bulunuyor ve gerçekleşen başka bir şey onun daha güçlü hâle gelmesine katkıda bulunuyor.
Psikolojide “Pekiştirir” Ne Anlama Gelir?
Kelimenin en ilginç kullanımlarından biri psikolojidedir. Davranış bilimlerinde “reinforcement”, yani pekiştirme, belirli bir davranışın gelecekte ortaya çıkma olasılığını artıran sonuçlarla ilişkilidir. Amerikan Psikoloji Birliği'nin tanımında da pekiştirme, bir davranışın görülme sıklığını veya ortaya çıkma ihtimalini artıran süreç olarak açıklanır. APA Psikoloji Sözlüğü
Burada önemli bir ayrıntı var: Pekiştirme ile ödül aynı şey değildir.
Bir şeyin “ödül gibi” görünmesi, onun mutlaka pekiştirici olduğu anlamına gelmez. Bir sonuç, davranışın gelecekte artmasına yol açıyorsa davranış bilimleri açısından pekiştirme işlevi görebilir.
Örneğin bir çalışan yaptığı işi tamamladıktan sonra yöneticisinden takdir görüyor ve daha sonra benzer görevlerde daha fazla sorumluluk alıyorsa, takdir bu davranışın sürmesini pekiştirmiş olabilir.
Amerikan Psikoloji Birliğinin açıklamasında olumlu pekiştirme, bir davranışın ardından olumlu bir uyaran veya durumun ortaya çıkmasıyla o davranışın gerçekleşme olasılığının artması şeklinde tanımlanır. APA Psikoloji Sözlüğü
Bu ayrım günlük hayatta da oldukça işe yarıyor. Çünkü “Bunu ödüllendirdim” demek ile “Bu davranışı pekiştirdim” demek arasında önemli bir fark bulunuyor. Birincisi niyeti, ikincisi ise davranış üzerindeki sonucu vurguluyor.
Olumlu ve Olumsuz Pekiştirme Neden Karıştırılıyor?
Burada sık yapılan bir hata var. Psikolojide “olumlu” ve “olumsuz” kelimeleri doğrudan “iyi” ve “kötü” anlamına gelmez.
Olumlu pekiştirmede davranışın ardından bir şey eklenir ve davranışın tekrar ortaya çıkma ihtimali artar.
Örneğin bir öğrenci ödevini düzenli yaptığında öğretmeninden takdir alıyor ve öğrenci zaman içinde ödevlerini daha düzenli yapıyorsa, takdir olumlu pekiştirme işlevi görebilir.
Olumsuz pekiştirmede ise rahatsız edici bir durumun ortadan kalkması davranışın tekrarını artırabilir. IUPAC'ın psikoloji terminolojisindeki açıklaması da olumlu pekiştirmeyi arzu edilen bir uyaranın kullanılması, olumsuz pekiştirmeyi ise olumsuz bir uyaranın kaldırılması üzerinden açıklar. Goldbook
Dolayısıyla “olumsuz pekiştirme” cezalandırma demek değildir. Bu ayrım özellikle psikoloji hakkında internette yapılan tartışmalarda gözden kaçıyor.
Gerçek Hayatta Pekiştirme Nasıl Çalışıyor?
Bunu yalnızca sınıf ortamında düşünmemek gerekiyor. İnsan davranışlarının önemli bir kısmı sosyal çevreyle bağlantılı.
Albert Bandura'nın sosyal öğrenme yaklaşımı, insanların yalnızca kendi deneyimlerinden değil, başkalarının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını gözlemleyerek de öğrendiğini vurgular. OpenStax'ın psikoloji kaynağında aktarıldığı üzere insanlar bir davranışın ödüllendirildiğini veya cezalandırıldığını gözlemleyerek o davranışı taklit etme ya da ondan kaçınma eğilimi geliştirebilir. OpenStax
Bunun forum kültürü açısından da ilginç bir karşılığı var.
Bir forumda ayrıntılı ve saygılı cevaplar sürekli olarak olumlu karşılanıyorsa, insanlar zaman içinde daha kaliteli cevaplar yazmaya yönelebilir. Buna karşılık saldırgan, alaycı veya düşük kaliteli içerikler sürekli daha fazla dikkat çekiyorsa, istemeden o davranışların görünürlüğünü artırabiliriz.
Burada “pekiştirmek” yalnızca bilinçli bir eylem değildir. Bir davranışa verdiğimiz tepki de o davranışın gelecekteki seyrini etkileyebilir.
Erkeklerin ve Kadınların “Pekiştirme” Konusuna Bakışı Farklı mı?
Bu konuda “erkekler sonuç odaklıdır, kadınlar duygusal yaklaşır” şeklinde kesin hükümler vermek kolay ama bilimsel açıdan fazla genelleyici olur. İnsanların davranışları cinsiyetten çok kişilik, yetişme tarzı, kültür, yaş, eğitim, ilişki biçimi ve içinde bulunulan koşullarla şekillenebilir.
Bununla birlikte günlük iletişimde farklı beklentilerin ortaya çıktığını gözlemlemek mümkün.
Bir kişi “Yaptığın iş gerçekten iyi olmuş” şeklinde somut bir geri bildirime daha fazla değer verebilir. Başka biri ise aynı cümlenin yanında “Bunu yaparken gösterdiğin emeği fark ettim” denmesini daha anlamlı bulabilir.
Bunları doğrudan erkek-kadın ayrımı olarak değerlendirmek yerine sonuç odaklı ve ilişki odaklı geri bildirim arasındaki fark olarak görmek daha sağlıklı.
Örneğin iş hayatında bir çalışan için “Proje hedeflenen tarihten iki gün önce tamamlandı” ifadesi güçlü bir pekiştirici olabilir. Başka bir çalışan için “Ekibin yükünü ciddi biçimde azalttın” ifadesi daha anlamlı olabilir.
İki yaklaşım birbirinin karşıtı değildir. Hatta en etkili geri bildirim çoğu zaman ikisini birleştirir: